Ex-proof, İngilizce "explosion" (patlama) ve "proof" (karşı korumalı) sözcüklerinden türeyen yaygın bir piyasa adıdır; Türkçede patlamaya karşı korumalı ekipman anlamında kullanılır. Yanıcı gaz, buhar, sis veya toz bulunan bir tesiste sıradan bir lamba, priz ya da bağlantı kutusu kıvılcım veya sıcak yüzey yoluyla patlamayı başlatabilir. Bu yüzden bu alanlarda yalnız patlayıcı ortam için tasarlanmış ve belgelendirilmiş ekipman kullanılır.

Patlayıcı ortam nerede oluşur?

Türkiye'deki yönetmelik patlayıcı ortamı şöyle tanımlar: yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve herhangi bir tutuşturma kaynağıyla temas ettiğinde tümüyle yanabilen karışım. Böyle bir ortam yalnız petrol ve kimya tesislerinde oluşmaz. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının uygulama rehberi şu örnekleri sayar:

  • Rafineriler ve kimya endüstrisi (hidrokarbonlar, solventler, yanıcı gazlar)
  • Doğal gaz tesisatları, biyogaz ve atık su arıtma tesisleri
  • Boya püskürtme bölümleri (solvent buharı)
  • İlaç sanayi (solventler ve toz hâlindeki etken maddeler)
  • Gıda ve yem üretimi (un, şeker, tahıl tozları), ahşap ve mobilya endüstrisi (ağaç tozu)
  • Metal işleme (metal tozları) ve termik santraller (kömür tozu)

Aynı rehbere göre düşük gerilimlerde bile elektrik kıvılcımları ve elektrikli aletlerin sıcak yüzeyleri tutuşturma kaynağı olabilir. Kıvılcım; devre açılıp kapanırken, gevşek bağlantılarda ve kaçak akımlarda oluşur. Ex-proof ekipman, bu kaynakların patlayıcı ortamla buluşmasını önlemek için vardır.

Ex-proof ekipman nasıl korur?

Yaygın bir yanlış, ex-proof gövdenin dışarıdaki bir patlamaya dayanmak için yapıldığını düşünmektir. Oysa amaç, ekipmanın kendisinin tutuşturma kaynağı olmamasıdır. IEC 60079 standart serisi bunu farklı koruma tipleriyle sağlar:

  • Alev sızdırmaz gövde (Ex d): İçeride oluşabilecek bir patlamaya dayanacak kadar sağlam gövde; alevin dışarıdaki ortama geçmesini birleşim yüzeylerindeki dar alev yolları engeller.
  • Artırılmış emniyet (Ex e): Normal çalışmada kıvılcım üreten parça içermeyen ekipmanın ek önlemlerle (yalıtım mesafeleri, sağlam gövde, sınırlı sıcaklık) daha da güvenli hale getirilmesi.
  • Kendinden güvenli (Ex i): Devredeki elektrik enerjisinin, ortamı tutuşturamayacak düzeyde sınırlanması.
  • Basınçlı muhafaza (Ex p) ve kapsülleme (Ex m): Patlayıcı ortamın tutuşturma kaynağına ulaşmasının, iç basınç veya döküm reçine ile engellenmesi.
  • Toz koruması gövde ile (Ex t): Toz geçirmez gövde ve sınırlı yüzey sıcaklığıyla toz ortamında koruma.

Bu tiplerin ayrıntıları ve standart numaraları Patlamaya Dayanıklılığın Tanımı yazımızda bir tabloda verilmiştir.

Zone, kategori ve ekipman koruma seviyesi (EPL)

Hangi ekipmanın nerede kullanılacağını, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle bulunduğuna göre yapılan bölge sınıflandırması belirler. Sınıflandırmayı işveren yapar ve "patlamadan korunma dokümanı" içinde belgeler. Yönetmeliğin ekleri her bölge için kullanılabilecek ekipman kategorisini verir; IEC standartlarında aynı ihtiyaç ekipman koruma seviyesi (EPL) ile ifade edilir.

BölgePatlayıcı ortamKullanılabilecek kategoriGereken en düşük EPL
Zone 0 (gaz)Sürekli, uzun süreli veya sık sık1GGa
Zone 1 (gaz)Normal çalışmada ara sıra1G veya 2GGb
Zone 2 (gaz)Normal çalışmada beklenmez, olursa çok kısa süreli1G, 2G veya 3GGc
Zone 20 (toz)Toz bulutu sürekli, uzun süreli veya sık sık1DDa
Zone 21 (toz)Normal çalışmada ara sıra1D veya 2DDb
Zone 22 (toz)Normal çalışmada beklenmez, olursa çok kısa süreli1D, 2D veya 3DDc

Üst seviyedeki ekipman alt bölgede de kullanılabilir; tersi yapılamaz. Örneğin Zone 1 için uygun bir armatür Zone 2'de kullanılabilir, ama Zone 0'da kullanılamaz.

Ex işareti nasıl okunur?

Ex-proof bir ürünün etiketi, nerede kullanılabileceğini kısaltmalarla anlatır. Sitemizdeki BAT86 ex-proof LED projektör üzerinde görülen "Ex db IIB+H2" ifadesini örnek alalım:

  • Ex: Patlayıcı ortam için belgelendirilmiş ekipman.
  • db: Alev sızdırmaz gövde (d), koruma seviyesi "b". Koruma seviyesi a çok yüksek, b yüksek, c normal güvenliği gösterir; "b" seviyesi Gb ve Zone 1 kullanımına karşılık gelir.
  • IIB+H2: Gaz grubu IIB'ye ek olarak hidrojen için de uygun. Gaz grupları IIA (ör. propan, aseton), IIB (ör. etilen) ve en kolay tutuşan IIC'dir (hidrojen, asetilen, karbon disülfür). Tozda karşılığı IIIA (lifler), IIIB (iletken olmayan toz) ve IIIC (iletken toz) gruplarıdır.

Etikette ayrıca sıcaklık sınıfı yer alır. Ekipmanın en yüksek yüzey sıcaklığı, ortamdaki gazın tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır:

Sıcaklık sınıfıEn yüksek yüzey sıcaklığı
T1450 °C
T2300 °C
T3200 °C
T4135 °C
T5100 °C
T685 °C

Ürün sayfalarımızdaki "Ex işaretinin anlamı" aracı, etiketteki her parçayı bu şekilde tek tek açıklar; "Sahanıza uygun mu?" tablosu da ürünün hangi Zone'larda kullanılabileceğini gösterir.

Ex-proof ürün nasıl belgelendirilir?

Bir ürüne "ex-proof" demek için üreticinin beyanı yetmez; ürün ilgili standartlara göre test edilip belgelendirilmelidir. Avrupa Birliği'nde ürün tarafını 2014/34/AB (ATEX) yönergesi düzenler. Yönerge 20 Nisan 2016'dan beri uygulanmaktadır ve eski 94/9/AT yönergesinin yerini almıştır. Türkiye'de karşılığı, 30 Haziran 2016 tarihli ve 29758 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB)"dir. Bu yönetmeliğe göre ürün üzerinde CE işaretini; patlamaya karşı korunma özel işareti ile teçhizat grubu ve kategorisi izler. Üretim kontrolüne onaylanmış kuruluş katılıyorsa kuruluşun kimlik numarası CE işaretinin yanında yer alır.

İşyeri tarafında ise 1999/92/AT yönergesinin karşılığı olan "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik" (30 Nisan 2013, Resmî Gazete sayı 28633) geçerlidir. İşveren patlama riskini değerlendirir, tehlikeli bölgeleri sınıflandırır ve ekipmanın bu bölgelere uygun seçildiğini patlamadan korunma dokümanında gösterir. Uluslararası projelerde ise IEC standartlarına dayanan IECEx belgelendirme sistemi de sık istenir. ATEX ile ilgili ayrıntılar için ATEX sertifikası nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Eksen Mühendislik ile doğru ürün

Doğru ex-proof ürünü seçmek için önce sahanızın Zone sınıfını, gaz veya toz grubunu ve gereken sıcaklık sınıfını bilmeniz gerekir. Bu bilgilerle ex-proof aydınlatma, kontrol, dağıtım ve bağlantı kutuları ve ex-proof rakorlar arasından uygun ürünü seçebilirsiniz. Emin olmadığınız durumlarda proje bilgilerinizle bize ulaşın.

Kaynaklar