Tehlikeli bölgede aydınlatma, hem iş güvenliği hem de patlamadan korunma açısından kritik bir ekipmandır. LED armatürler düşük enerji tüketimi ve uzun ömürleriyle eski lambaların yerini alıyor, ancak ex-proof bir armatür seçerken bakılacak ilk şey güç değil, sahanın sınıflandırmasıdır. Aşağıdaki kontrol noktalarını örnek olarak BAT86 ex-proof LED projektör üzerinden anlatıyoruz.
1. Zone ve ekipman kategorisi
Önce armatürün kurulacağı yerin hangi tehlikeli bölge olduğu bilinmelidir. Bu sınıflandırma işverenin hazırladığı patlamadan korunma dokümanında yer alır. "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik" (Resmî Gazete, 30 Nisan 2013, sayı 28633), her bölgede kullanılabilecek ekipman kategorisini şöyle belirler:
| Bölge | Ortam | Kullanılabilecek kategori |
|---|---|---|
| Zone 0 / Zone 20 | Patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli ya da sık | Kategori 1 |
| Zone 1 / Zone 21 | Normal çalışmada ara sıra | Kategori 1 veya 2 |
| Zone 2 / Zone 22 | Normal çalışmada beklenmez, olursa kısa süreli | Kategori 1, 2 veya 3 |
BAT86'nın ATEX işaretinde "II 2G" ve "II 2D" yer alır: gaz ve toz için kategori 2. Bu yüzden Zone 1, 2, 21 ve 22'de kullanılabilir, Zone 0 ve Zone 20'de kullanılamaz. Ürün sayfalarındaki "Sahanıza uygun mu?" tablosu bu eşleşmeyi her ürün için gösterir.
2. Gaz grubu ve toz grubu
Gaz grubu IIA, IIB ve IIC olarak sıralanır. IEC 60079-0'a göre IIB işaretli ekipman IIA gerektiren yerde, IIC işaretli ekipman IIA ve IIB gerektiren yerde de kullanılabilir; tersi geçerli değildir. Sahadaki gazın grubu, gaz ve buhar verilerinden ya da tehlikeli alan sınıflandırma raporundan alınır.
BAT86'nın 90 ve 240 gövdeleri "IIB+H2" olarak sertifikalıdır: IIB gazlarına ek olarak hidrojen ortamında da kullanılabilir. 160 gövde ise IIB olarak sertifikalıdır. Aynı ürün ailesinde gövdeye göre gaz grubu değişebildiği için seçim model koduna kadar yapılmalıdır. Tozlu ortamlarda da işaretteki toz grubunun (IIIA, IIIB, IIIC) sahadaki tozu kapsaması gerekir; BAT86 IIIC olarak işaretlidir.
3. Sıcaklık sınıfı ve ortam sıcaklığı (Tamb)
Sıcaklık sınıfı, armatürün herhangi bir yüzeyinin ulaşabileceği en yüksek sıcaklığı gösterir. Bu değer, sahadaki gazın tutuşma sıcaklığından düşük olmalıdır.
| Sıcaklık sınıfı | En yüksek yüzey sıcaklığı |
|---|---|
| T1 | 450 °C |
| T2 | 300 °C |
| T3 | 200 °C |
| T4 | 135 °C |
| T5 | 100 °C |
| T6 | 85 °C |
Toz ortamında sınıf yerine doğrudan sıcaklık yazılır (ör. T80°C). HSE'nin belirttiği gibi toz tabakasını tutuşturan sıcaklık tabakanın kalınlığına ve temas süresine bağlıdır; bu yüzden armatür üzerinde toz birikmesi bakımda takip edilmelidir.
Sıcaklık sınıfı ortam sıcaklığından bağımsız değildir. IEC 60079-0'a göre ekipman, aksi işaretlenmedikçe -20 °C ile +40 °C arası ortam sıcaklığı için tasarlanır; farklı bir aralık işarette ve sertifikada belirtilir. BAT86'nın IECEx sertifikası bunu iyi gösterir: -60 °C ile +40 °C arasında tüm modeller T6 (tozda T80°C) iken, ortam sıcaklığı üst sınırı +60 °C olduğunda modele göre T5 (T95°C) ya da T4 (T130°C) geçerlidir. Sıcak bir proses alanında armatürün sınıfı bu yüzden yüksek ortam sıcaklığına göre okunmalıdır.
4. IP derecesi
IP derecesi (IEC 60529) toz ve suya karşı korumayı gösterir ve Ex korumadan ayrı bir bilgidir. Gereken derece ortamın toz, yağmur, yıkama ve yoğuşma koşullarına göre belirlenir. BAT86, sertifikasına göre IEC 60529'a uygun olarak IP66 sağlar. Kablo girişindeki rakor ve kör tapa da bu dereceyi korumalıdır.
5. Gövde ve difüzör malzemesi
Gövde malzemesi korozyon, darbe ve ağırlık açısından değerlendirilir. BAT86'nın gövdesi bakırsız alüminyum döküm, difüzörü camdır. Sertifikalarda malzemeye bağlı özel kullanım koşulları olabilir. BAT86 sertifikası, elektrostatik yüklenme riski nedeniyle armatürün yük üreten proseslerin (ör. elektrostatik boya ekipmanı yakını) ve pnömatik toz taşımanın etkilediği yerlerde kullanılmamasını şart koşar.
6. Işık akısı ve verim
Armatürleri watt ile değil, lümen (lm) ve lümen/watt ile karşılaştırın. Aynı güçte iki armatür çok farklı ışık verebilir. BAT86 ailesi 60 W ile 240 W arasında, modele göre 9427 lm ile 81156 lm arasında ışık akısı sunar; renk sıcaklığı 5700 K, renk geriverim indeksi (CRI) 70 veya 80'dir. Hangi modelin seçileceği, aydınlatma hesabıyla belirlenen hedef aydınlık düzeyine bağlıdır. Lens açısı (dar ya da geniş) da ışığın sahaya dağılımını değiştirir.
7. Sürücü ve gerilim aralığı
LED sürücüsünün giriş gerilim aralığı, sahadaki besleme ve olası gerilim dalgalanmalarıyla uyumlu olmalıdır. BAT86, ürün sayfasına göre 100–277 V AC (50/60 Hz) ve 130–250 V DC ile çalışabilir. Sertifika eki, gerilim ve güç değerlerini model bazında ayrıca listeler; sipariş öncesinde seçilen modelin satırına bakmak gerekir. Kablo kesiti ve giriş sayısı da bu aşamada netleşir: BAT86'da 2 × M25×1,5 giriş vardır ve kullanılmayan giriş sertifikalı kör tapayla kapatılır.
8. Montaj tipi
Tavan, duvar ya da direk montajı ve bağlantı aparatı armatürün yönlendirilmesini ve bakım erişimini belirler. BAT86 için sabit, braketli ve sokak lambası tipi montaj seçenekleri vardır. Sertifika, armatürün kullanım kılavuzunda belirtilen montaj yönüne göre takılmasını şart koşar; yani montaj yönü bir tercih değil, sertifikanın parçasıdır.
9. Acil aydınlatma ihtiyacı
Kaçış yollarında ve kritik noktalarda enerji kesildiğinde de aydınlatma gerekiyorsa bataryalı acil durum armatürü seçilir. Bu armatürlerde batarya da ekipmanın parçasıdır ve tehlikeli bölge için değerlendirilir; örneğin IEC 60079-7 bataryalı armatürler için ayrı deneyler tanımlar. Acil durum ihtiyacı proje başında belirlenmezse sonradan normal armatürün yerine farklı bir ürün koymak gerekebilir.
10. Sertifika kontrolü
Son adım, ürünün belgelerini doğrulamaktır:
- ATEX: Avrupa pazarında ürün tarafı 2014/34/AB yönergesine tabidir; bu yönerge 20 Nisan 2016'dan beri uygulanır. Ürünün AB uygunluk beyanı ve varsa onaylanmış kuruluş sertifikası istenmelidir. HSE, daha az tehlikeli ortamlar için üreticinin kendi belgelendirmesini yapabildiğini hatırlatır. BAT86'nın ATEX sertifika numarası TÜV CY 21 ATEX 0206545X'tir.
- IECEx: IECEx sertifikalarının durumu ve geçerliliği iecex.com üzerinden kontrol edilebilir. BAT86 için sertifika IECEx CQM 21.0015X'tir.
- X eki: Sertifika numarası "X" ile bitiyorsa özel kullanım koşulları vardır. BAT86'da bu koşullar alev yolunun onarılamaması, elektrostatik yüklenme, montaj yönü ve yalnız sertifikalı rakor ile kör tapa kullanımıdır.
Kurulum ve ilk muayene IEC 60079-14'e göre yapılır. Bu standardın 6. baskısı Ağustos 2024'te yayımlanmıştır.
Eksen Mühendislik ile doğru ürün
LED projektörler, lineer LED armatürler, yüksek ve alçak tavan armatürleri ile acil durum armatürlerini Ex-Proof Aydınlatma sayfasında bulabilirsiniz. Her ürün sayfasında "Sahanıza uygun mu?" tablosu ve "Ex işaretinin anlamı" aracı yer alır. Armatürün girişine uygun rakorlar için Ex-Proof Rakorlar, ATEX belgeleri hakkında daha fazlası için ATEX sertifikası nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
- Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 30.04.2013, sayı 28633)
- Equipment for potentially explosive atmospheres (ATEX), Avrupa Komisyonu
- Hazardous Area Classification and Control of Ignition Sources (HSE)
- ATEX and explosive atmospheres (HSE)
- IEC 60079-0:2026, Equipment – General requirements (IEC Webstore)
- IEC 60079-7:2015+AMD1:2017, Equipment protection by increased safety "e" (IEC Webstore)
- IEC 60079-14:2024, Electrical installation design, selection and installation of equipment (IEC Webstore)




