"Patlamaya dayanıklı" ifadesi günlük dilde, yanıcı gaz veya toz bulunan alanlarda güvenle çalışmak üzere tasarlanmış ekipmanın genel adı olarak kullanılır. Teknik olarak ise bu ekipmanlar tek bir yöntemle değil, IEC 60079 standart serisinde tanımlı farklı koruma tipleriyle korunur. Doğru ürünü seçmek için bu tiplerin ne yaptığını, sahanın nasıl sınıflandırıldığını ve ürünün nasıl belgelendirildiğini bilmek gerekir.

Temel kavramlar

Patlama için üç şey aynı anda bulunmalıdır: yanıcı madde, oksijen (hava) ve etkin bir tutuşturma kaynağı. Patlamaya karşı korumanın mantığı da bu üçlüden birini ortadan kaldırmaktır. Elektrik ekipmanı söz konusu olduğunda ortamdaki gaz veya tozu her zaman yok edemeyiz; bu yüzden ekipmanın kendisinin tutuşturma kaynağı olmaması sağlanır.

  • Patlayıcı ortam: Yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun atmosferik şartlarda hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturma kaynağıyla tümüyle yanabilen karışım.
  • Tehlikeli bölge: Böyle bir karışımın bulunabileceği alan. Bölgeler, karışımın ne sıklıkla ve ne kadar süre bulunduğuna göre Zone 0/1/2 (gaz) ve Zone 20/21/22 (toz) olarak ayrılır.
  • Tutuşturma kaynağı: Sıcak yüzeyler, elektrik kıvılcımı ve arkı, mekanik kıvılcımlar, statik elektrik boşalması gibi patlayıcı ortamı tutuşturabilecek her şey.

Koruma tipleri ve IEC 60079 standartları

IEC 60079-0 tüm Ex ekipman için genel kuralları koyar; her koruma tipinin ayrıntılı kuralları serinin ayrı bir bölümündedir. Aşağıdaki tabloda en sık karşılaşılan tipler yer alıyor:

Koruma tipiStandartİlkeOrtam
Alev sızdırmaz gövde (Ex d)IEC 60079-1İçeride oluşan patlamaya dayanır; alev, birleşim yüzeylerindeki dar alev yollarında söner ve dışarı geçmezGaz
Artırılmış emniyet (Ex e)IEC 60079-7Normal çalışmada kıvılcım üretmeyen ekipmana ek önlemler: yalıtım mesafeleri, sağlam gövde, sıcaklık sınırıGaz
Kendinden güvenli (Ex i)IEC 60079-11Devredeki enerji, ortamı tutuşturamayacak düzeyde sınırlanırGaz ve toz
Basınçlı muhafaza (Ex p)IEC 60079-2Gövde önce süpürülür, sonra iç aşırı basınçla patlayıcı ortam dışarıda tutulurGaz ve toz
Kapsülleme (Ex m)IEC 60079-18Elektrik devresi döküm malzeme içine gömülür, ortam kaynağa ulaşamazGaz ve toz
Toz koruması gövde ile (Ex t)IEC 60079-31Toz geçirmez gövde (IP5X veya IP6X) ve sınırlı yüzey sıcaklığıToz
Toz dolgu (Ex q)IEC 60079-5Muhtemel tutuşturma kaynağı kuvars gibi bir dolgu malzemesiyle çevrilirGaz
Sıvıya daldırma (Ex o)IEC 60079-6Elektrik parçaları sıvı (yağ) içinde tutulurGaz
Koruma tipi "n" (Ex n)IEC 60079-15Yalnız normal çalışmada tutuşturma kaynağı olmayan ekipmanGaz, yalnız Gc (Zone 2)

Koruma seviyeleri: a, b, c

Birçok koruma tipi üç seviyede uygulanır. "a" çok yüksek, "b" yüksek, "c" normal güvenlik düzeyidir. Örneğin "ia" ile işaretli kendinden güvenli bir devre Zone 0'da kullanılabilirken "ic" yalnız Zone 2 içindir. Aynı mantıkla "db" ve "eb" Zone 1'e, "dc" ve "ec" Zone 2'ye uygundur. Seviye harfi ürün etiketinde koruma tipinin hemen yanında yazılır (ör. Ex db, Ex eb, Ex tb).

Birden fazla tip birlikte

Bir üründe birden fazla koruma tipi bulunabilir. Örneğin lamba veya şalter bölmesi alev sızdırmaz gövde (Ex d) ile, kablo bağlantı bölmesi artırılmış emniyet (Ex e) ile korunabilir. Etikette bu durum "Ex db eb" biçiminde görünür.

Tehlikeli alan sınıflandırması

Ekipman seçiminin başlangıç noktası bölge sınıflandırmasıdır. Gaz ortamları için IEC 60079-10-1, toz ortamları için IEC 60079-10-2 yol gösterir. Türkiye'de "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik" bölgeleri şöyle tanımlar:

BölgeTanımTipik örnek
Zone 0Gaz, buhar veya sis hâlinde patlayıcı ortam sürekli, uzun süreli veya sık sık bulunurYanıcı madde içeren tank ve kapların içi
Zone 1Normal çalışmada ara sıra oluşabilirZone 0'ın yakın çevresi, pompa ve vana contaları, dolum ağızları
Zone 2Normal çalışmada beklenmez, olursa çok kısa sürerZone 0 veya Zone 1'in çevresi
Zone 20Yanıcı toz bulutu sürekli, uzun süreli veya sık sık bulunurDeğirmen, kurutucu, karıştırıcı ve siloların içi
Zone 21Normal çalışmada ara sıra oluşabilirToz doldurma ve boşaltma noktalarının yakın çevresi
Zone 22Normal çalışmada beklenmez, olursa çok kısa sürerToz sızıntısı ve birikmesi olabilecek alanlar

Sınıflandırmayı işveren yapar ve sonuçları patlamadan korunma dokümanında gösterir. Yönetmeliğe göre Zone 0 ve 20'de kategori 1, Zone 1 ve 21'de kategori 1 veya 2, Zone 2 ve 22'de kategori 1, 2 veya 3 ekipman kullanılır. Bölgeye ek olarak gaz grubu (IIA, IIB, IIC), toz grubu (IIIA, IIIB, IIIC) ve sıcaklık sınıfı (T1–T6) da seçimi belirler. Ayrıntılı tablo için Ex-proof nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Patlamaya karşı korumalı ekipman türleri

Gövdeler ve kutular

Bağlantı, dağıtım ve kumanda kutuları tehlikeli bölgedeki elektrik tesisatının düğüm noktalarıdır. Ex d kutularda gövdenin dayanımı, birleşim yüzeylerinin (alev yollarının) korunması ve içerideki cihazların ısı kaybı kritik konulardır. Ex e kutularda ise içeride korumasız kıvılcım üreten parça bulunmaz; klemensler, yalıtım mesafeleri ve gövdenin koruma derecesi öne çıkar.

Aydınlatma armatürleri

Ex-proof armatürlerde en önemli seçim ölçütleri koruma tipi, gaz ve toz grubu ile sıcaklık sınıfıdır. Armatürün en yüksek yüzey sıcaklığı, ortamdaki gaz veya tozun tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır.

Kumanda istasyonları ve fiş-priz

Buton, anahtar ve gösterge lambası içeren kumanda istasyonları ile fiş-priz grupları, normal çalışmada kontak açıp kapadıkları için kıvılcım üretir. Artırılmış emniyet (Ex e) korumasız kıvılcım üreten parçaya izin vermediğinden, kontakların bulunduğu bölüm alev sızdırmaz gövde (Ex d) gibi kıvılcımı dış ortamdan ayıran bir koruma tipiyle korunur.

Kablo girişleri ve rakorlar

Ex d gövdelerde kablo giriş elemanları, korumanın kritik parçalarından biridir. Rakor, tapa ve redüksiyon gibi giriş elemanları gövdenin koruma tipine, gaz grubuna ve koruma seviyesine uygun ve belgeli olmalıdır; aksi hâlde gövdenin belgelendirilmiş koruması sağlanamaz.

Belgelendirme: ATEX ve IECEx

Avrupa Birliği'nde patlayıcı ortam ekipmanı 2014/34/AB (ATEX) yönergesine uymak zorundadır. Yönerge 20 Nisan 2016'dan beri uygulanır ve eski 94/9/AT yönergesinin yerini almıştır. Türkiye'deki karşılığı, 30 Haziran 2016 tarihli ve 29758 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB)"dir. İşyeri tarafında 1999/92/AT yönergesinin karşılığı "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik"tir (30 Nisan 2013, sayı 28633).

Avrupa Komisyonu, uygunluk sertifikalarını yalnız onaylanmış kuruluşların ve yalnız onaylandıkları kapsamda düzenleyebileceğini, gönüllü ek sertifikaların ise uygunluk kanıtı sayılmadığını vurgular. IECEx ise IEC standartlarına dayanan uluslararası belgelendirme sistemidir ve birçok ülkede kabul görür. Tek bir ürün farklı pazarlar için birden fazla belge taşıyabilir. Bu konuda ayrıntı için ATEX sertifikası nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Yenileme mi, yeni kurulum mu?

Mevcut bir tesiste patlamaya karşı korumayı iyileştirmek ile yeni tesis kurmak farklı soruları beraberinde getirir. Her iki durumda da yol haritası standartlarla bellidir:

  1. Bölge sınıflandırmasını güncelleyin. Proses, malzeme veya yerleşim değiştiyse sınıflandırma ve patlamadan korunma dokümanı da güncellenmelidir; yönetmelik, işyerinde, ekipmanda veya iş organizasyonunda önemli değişiklik olduğunda dokümanın yenilenmesini ister.
  2. Tesisatı IEC 60079-14'e göre tasarlayın. Bu bölüm elektrik tesisatının tasarımını, ekipman seçimini ve montajını kapsar.
  3. Muayene ve bakımı IEC 60079-17'ye göre planlayın. Eski ekipman yerinde bırakılacaksa durumu bu bölüme göre muayene edilmelidir.
  4. Onarımı IEC 60079-19'a göre yaptırın. Ex ekipmanın onarımı ve revizyonu ayrı kurallara tabidir; uygun olmayan bir onarım, belgelendirilmiş korumayı ortadan kaldırabilir.

Yenileme genellikle daha az duruş gerektirir, ancak eski ekipmanın belgesinin ve durumunun bugünkü sınıflandırmaya uyup uymadığı mutlaka kontrol edilmelidir. Yeni kurulumda ise ekipman en baştan güncel standart baskılarına göre seçilebilir.

Eksen Mühendislik ile doğru ürün

Sahanızın Zone sınıfı, gaz veya toz grubu ve sıcaklık sınıfı belliyse doğru ürünü bulmak kolaylaşır. Kontrol, dağıtım ve bağlantı kutuları, kumanda kutuları, ex-proof aydınlatma ve ex-proof rakorlar kategorilerimizde her ürünün Ex işareti ve uygun olduğu bölgeler ayrıca gösterilir. Projenize özel sorularınız için bize ulaşın.

Kaynaklar