Ex-proof ekipman seçiminin ilk adımı, ekipmanın kurulacağı yerin hangi tehlikeli bölgede olduğunu bilmektir. Zone sınıflandırması bu soruyu cevaplar: patlayıcı ortam orada ne sıklıkla oluşuyor ve ne kadar kalıyor? Zone belli olmadan doğru ATEX kategorisini, ekipman koruma seviyesini (EPL) ve dolayısıyla doğru ürünü seçmek mümkün değildir.

Zone neye göre belirlenir?

Sınıflandırma, patlayıcı ortamın oluşma sıklığına ve süresine göre yapılır. Gaz, buhar ve sis için üç bölge (Zone 0, 1, 2), yanıcı toz için üç bölge (Zone 20, 21, 22) vardır.

Tanımlar işyeri tarafındaki 1999/92/AT yönergesinin Ek I'inde yer alır. Türkiye'de aynı tanımlar, bu yönergeye paralel hazırlanan ve 30 Nisan 2013 tarihli, 28633 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik"in Ek-1'indedir. Tanımlarda geçen "normal çalışma", yönergeye göre tesislerin tasarım parametreleri içinde kullanıldığı durumdur.

Sınıflandırmanın nasıl yapılacağını uluslararası standartlar anlatır:

  • IEC 60079-10-1: Patlayıcı gaz ortamları için alan sınıflandırması (güncel baskı: 3.0, 2020)
  • IEC 60079-10-2: Patlayıcı toz ortamları için alan sınıflandırması (güncel baskı: 3.0, 2026). Standart toz bulutlarını ve yanıcı toz katmanlarını ayrı ayrı ele alır.

Gaz bölgeleri: Zone 0, 1 ve 2

  • Zone 0: Gaz, buhar veya sisin hava ile oluşturduğu patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli ya da sık sık bulunduğu yerler. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının uygulama rehberine göre bu koşullar genellikle yanıcı maddelerle çalışılan kapalı sistemlerin, örneğin konteynerlerin, kapalı kapların ve buharlaştırıcıların içinde oluşur.
  • Zone 1 (Bölge 1): Patlayıcı ortamın normal çalışmada ara sıra oluşmasının muhtemel olduğu yerler. Rehberdeki örnekler: Zone 0 alanının yakın çevresi, besleme açıklıklarının çevresi, iyi sızdırmazlık sağlamayan pompa ve vana contalarının çevresi.
  • Zone 2: Patlayıcı ortamın normal çalışmada oluşması beklenmeyen, oluşursa da yalnızca kısa süre kalan yerler. Genellikle Zone 0 veya Zone 1'in yakın çevresidir.

Mevzuat zone'lar için saat sınırı koymaz. İngiltere İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi (HSE), resmî olarak benimsenmiş bir sınır olmadığını belirterek en yaygın kullanılan değerleri şöyle verir: Zone 0 için yılda 1000 saatten fazla, Zone 1 için 10 ile 1000 saat arası, Zone 2 için 10 saatten az patlayıcı ortam.

Toz bölgeleri: Zone 20, 21 ve 22

  • Zone 20: Havada bulut halindeki yanıcı tozun sürekli, uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşturduğu yerler. Rehbere göre genellikle kapların ve boru sistemlerinin içi; değirmen, kurutucu, karıştırıcı, aspiratör ve silolarda bu koşullar oluşabilir.
  • Zone 21: Toz bulutunun normal çalışmada ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği yerler; örneğin doldurma ve boşaltma noktalarının yakın çevresi.
  • Zone 22: Toz bulutunun normal çalışmada patlayıcı ortam oluşturması beklenmeyen, oluşursa kısa süre kalan yerler; örneğin tozun sızıp biriktiği alanlar.

Tozda katmanlar ayrıca önemlidir. Yönergeye göre tabaka, birikinti ve yığın halindeki yanıcı tozlar, patlayıcı ortam oluşturabilecek diğer kaynaklar gibi değerlendirilmelidir. IEC 60079-10-2 de örneklerinde etkili temizliğin toz katmanı birikmesini önlediğini varsayar; temizlik yetersizse katmanlardan toz bulutu oluşma ihtimali sınıflandırmaya eklenmelidir.

Zone, ATEX kategorisi ve EPL eşleşmesi

1999/92/AT Ek II'ye ve Türkiye'deki yönetmeliğin Ek-3'üne göre ekipman, patlamadan korunma dokümanında aksi belirtilmedikçe aşağıdaki kategorilere göre seçilir. Tablodaki EPL karşılıkları IEC 60079-0'dan gelir.

ZoneOrtamPatlayıcı ortamUygun ATEX kategorisiEPL
Zone 0GazSürekli, uzun süreli veya sık1GGa
Zone 1GazNormal çalışmada ara sıra1G veya 2GGa veya Gb
Zone 2GazBeklenmez, olursa kısa süreli1G, 2G veya 3GGa, Gb veya Gc
Zone 20TozSürekli, uzun süreli veya sık1DDa
Zone 21TozNormal çalışmada ara sıra1D veya 2DDa veya Db
Zone 22TozBeklenmez, olursa kısa süreli1D, 2D veya 3DDa, Db veya Dc

Tablo şöyle okunur: daha yüksek koruma seviyesindeki ekipman daha düşük riskli bir zone'da kullanılabilir, tersi olmaz. Kategori yalnız başına yetmez; ekipmanın sahadaki gaz veya toz grubuna ve sıcaklık sınıfına da uygun olması gerekir.

Sınıflandırmayı kim yapar?

Sorumluluk işverendedir. Yönetmeliğin 9. maddesine göre işveren, patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan yerleri Ek-1'e göre sınıflandırır, bu yerlerde Ek-2 ve Ek-3'teki asgari şartları uygular ve tehlikeli bölgelerin girişlerine Ek-4'teki uyarı işaretlerini koyar.

Sınıflandırmanın sonucu patlamadan korunma dokümanına yazılır. Yönetmeliğin 10. maddesine göre bu doküman işe başlamadan önce hazırlanır, önemli değişikliklerde güncellenir ve şunları içerir:

  • Patlama risklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi
  • Alınacak önlemler
  • Ek-1'e göre sınıflandırılan yerler
  • Asgari şartların uygulanacağı yerler
  • Ekipmanın tasarımının, kullanımının ve bakımının güvenlik kurallarına uygun olduğunun belirtilmesi
  • Ekipmanın İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'ne uygun olduğunun belirtilmesi

Yönergeye göre bir ekipman, ancak patlamadan korunma dokümanı onun patlayıcı ortamda güvenle kullanılabileceğini gösteriyorsa devreye alınabilir. Ekipman tedarikçisi zone'u sizin yerinize belirleyemez; doğru ürünü önerebilmesi için sınıflandırma sonucunu bilmesi gerekir.

Ürün sayfalarındaki "Sahanıza uygun mu?" tablosu

Sitemizdeki ürün sayfalarında "Sahanıza uygun mu?" tablosu, ürünün gaz ve toz için hangi zone'larda kullanılabileceğini tek bakışta gösterir. Örneğin BAT86 ex-proof LED projektör Zone 1, 2, 21 ve 22 için uygun, Zone 0 ve Zone 20 için uygun değil olarak görünür; çünkü ürünün işareti II 2 G ve II 2 D, EPL'si Gb ve Db'dir. Aynı bölümde ürünün ortam sıcaklığı aralığı ve sıcaklık sınıfı da yer alır. Ürünün Ex işaretinin her parçası ise hemen altındaki "Ex işaretinin anlamı" bölümünde açıklanır.

Eksen Mühendislik ile doğru ürün

Patlamadan korunma dokümanınızdaki zone, gaz veya toz grubu ve sıcaklık sınıfı bilgisiyle ürün seçimi hızlanır. Ex-proof aydınlatma, ex-proof rakorlar ve kumanda kutuları sayfalarında her ürünün uygun olduğu zone'ları görebilirsiniz. İşyeri tarafındaki yükümlülükler için ATEX yönergesi işinizi nasıl etkiler? yazımıza bakabilir, sahanız için bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar