Patlayıcı bir ortamı tutuşturmak için kıvılcım gerekmez; yeterince sıcak bir yüzey de tutuşturma kaynağı olabilir. Bu yüzden ex-proof ekipmanın işaretinde, yüzeyinin en fazla kaç dereceye ısınabileceğini gösteren bir sıcaklık sınıfı bulunur. Doğru sınıfı seçmek için sahadaki gazın ya da tozun tutuşma sıcaklığını ve ekipmanın çalışacağı ortam sıcaklığını bilmek gerekir.
Sıcaklık sınıfı neyi gösterir?
Gaz ortamı için kullanılan ekipmanlarda sıcaklık sınıfı T1'den T6'ya kadar yazılır. Her sınıf, ekipmanın herhangi bir yüzeyinin ulaşabileceği en yüksek sıcaklığın sınırıdır. Sınıfın numarası büyüdükçe izin verilen yüzey sıcaklığı düşer.
| Sıcaklık sınıfı | En yüksek yüzey sıcaklığı | Uygun olduğu gazın tutuşma sıcaklığı |
|---|---|---|
| T1 | 450 °C | 450 °C'nin üstü |
| T2 | 300 °C | 300 °C'nin üstü, 450 °C'ye kadar |
| T3 | 200 °C | 200 °C'nin üstü, 300 °C'ye kadar |
| T4 | 135 °C | 135 °C'nin üstü, 200 °C'ye kadar |
| T5 | 100 °C | 100 °C'nin üstü, 135 °C'ye kadar |
| T6 | 85 °C | 85 °C'nin üstü, 100 °C'ye kadar |
Tablo, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının patlayıcı ortamlar uygulama rehberindeki sıcaklık sınıfları tablosuna dayanır.
Tutuşma sıcaklığı ile ilişki
Tutuşma sıcaklığı, belirtilen koşullarda yanıcı gaz, buhar veya tozun hava ile oluşturduğu karışımın alev aldığı en düşük sıcaklıktır. Bazı kaynaklarda kendiliğinden tutuşma sıcaklığı olarak da geçer. Kural basittir: ekipmanın sıcaklık sınıfındaki değer, sahadaki gazın tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır.
Daha yüksek numaralı sınıf her zaman daha güvenli taraftadır. Örneğin saha T4 gerektiriyorsa (yüzeyler 135 °C'den itibaren tehlikeli), T4, T5 veya T6 işaretli ekipman kullanılabilir; T3 işaretli ekipman kullanılamaz. Sahada birden fazla gaz varsa sınıf, tutuşma sıcaklığı en düşük olan gaza göre belirlenir.
Yaygın gazların tutuşma sıcaklığı ve sınıfı
Aşağıdaki tablo, Fransız ulusal endüstriyel risk enstitüsü INERIS'in yayımladığı değerleri ve sınıfları verir. Karşılaştırma için Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Dünya Sağlık Örgütünün Uluslararası Kimyasal Güvenlik Kartlarındaki (ICSC) değerler de eklenmiştir.
| Madde | Tutuşma sıcaklığı (INERIS) | Tutuşma sıcaklığı (ICSC) | Sıcaklık sınıfı |
|---|---|---|---|
| Metan | 600 °C | 537 °C | T1 |
| Hidrojen | 560 °C | 560 °C | T1 |
| Etilen | 440 °C | 440 °C | T2 |
| Asetilen | 305 °C | 305 °C | T2 |
| Kerosen | 210 °C | 210 °C | T3 |
| Dietil eter | 175 °C | 160–180 °C | T4 |
| Karbon disülfür | 90 °C | 90 °C | T6 |
İki noktaya dikkat edin:
- Değerler kaynağa göre değişebilir. Metan için iki kaynak arasındaki fark 60 °C'dir; tutuşma sıcaklığı ölçüm yöntemine bağlıdır. Tasarımda, maddenin güvenlik bilgi formundaki ve gaz ile buhar özelliklerini veren ISO/IEC 80079-20-1 standardındaki değerleri esas alın.
- Sıcaklık sınıfı ile gaz grubu ayrı şeylerdir. Hidrojenin tutuşma sıcaklığı yüksektir ve T1 sınıfındadır; ancak IIC gaz grubundadır, yani çok düşük bir kıvılcım enerjisiyle tutuşabilir. Karbon disülfür ise hem IIC grubunda hem T6 sınıfındadır. Ekipman seçerken ikisi birlikte kontrol edilir.
Tozda T değeri ve katman kalınlığı
Toz ortamı için ekipmanda T1–T6 sınıfı yerine en yüksek yüzey sıcaklığı doğrudan derece olarak yazılır; örneğin T80°C veya T130°C. Tozun iki ayrı tutuşma sıcaklığı vardır: bulut halindeki tozun tutuşma sıcaklığı ve yüzeyde biriken toz katmanının tutuşma sıcaklığı.
INERIS'in özetlediği kurala göre ekipmanın en yüksek yüzey sıcaklığı iki şartı birlikte sağlamalıdır:
- Toz bulutunun tutuşma sıcaklığının üçte ikisinden düşük olmalı.
- 5 mm kalınlıktaki toz katmanının tutuşma sıcaklığından 75 K (75 °C) eksiğinden düşük olmalı.
Varsayımsal bir örnekle: bulut tutuşma sıcaklığı 450 °C ve 5 mm katman tutuşma sıcaklığı 300 °C olan bir tozda birinci şart 300 °C, ikinci şart 225 °C sınır verir. Düşük olan geçerlidir; ekipmanın işaretindeki değer 225 °C'nin altında olmalıdır.
Katman kalınlaştıkça durum değişir. HSE'ye göre bir toz katmanını tutuşturmak için gereken sıcaklık katmanın kalınlığına ve temas süresine bağlıdır; Bakanlık rehberi de toz tabakasının yalıtım etkisiyle ısıyı tuttuğunu ve tutuşma ihtimalini artırdığını belirtir. Bu yüzden 5 mm'den kalın birikme beklenen yerlerde değerlendirme ayrıca yapılmalı, en iyi önlem olarak da düzenli temizlikle katmanın oluşması önlenmelidir.
Ortam sıcaklığı (Tamb) sınıfı nasıl değiştirir?
Ekipmanın yüzey sıcaklığı, kendi ürettiği ısı ile çevresindeki havanın sıcaklığının toplamına bağlıdır. Bu yüzden sıcaklık sınıfı her zaman bir ortam sıcaklığı aralığı için geçerlidir.
IEC 60079-0'a göre işarette başka bir değer yazmıyorsa ekipmanın normal ortam sıcaklığı aralığı −20 °C ile +40 °C arasıdır. Standardın 2026'da yayımlanan 8. baskısında, dünyanın birçok yerinde +40 °C üst sınırın artık yeterli olmadığı gerekçesiyle, anma ortam sıcaklığı aralığının ürün işaretinde yer alması istenmiştir.
Sitemizdeki BAT86 ex-proof LED projektör bunun iyi bir örneğidir. IECEx sertifikasına (IECEx CQM 21.0015X) göre:
| Ortam sıcaklığı | Gaz | Toz |
|---|---|---|
| −60 °C … +40 °C | T6 | T80°C |
| −60 °C … +60 °C | T5 veya T4 (gövde ve güce göre) | T95°C veya T130°C (gövde ve güce göre) |
Yani aynı projektör +40 °C'ye kadar olan bir sahada T6 gerektiren bir gaz için kullanılabilirken, +60 °C'ye kadar çıkabilen bir sahada güçlü modellerde T4 sınıfına iner. Ürün işaretindeki T6…T4 aralığı bu yüzden yazılır. Ürün sayfasındaki "Sahanıza uygun mu?" bölümünde ortam sıcaklığı aralığı ve sıcaklık sınıfı, "Ex işaretinin anlamı" bölümünde ise işaretin her parçasının açıklaması yer alır.
Adım adım seçim
- Patlamadan korunma dokümanından sahadaki gazları veya tozları ve zone'u öğrenin.
- Gazlarda en düşük tutuşma sıcaklığını bulun ve bu değerin altında kalan sıcaklık sınıfını seçin.
- Tozlarda bulut ve 5 mm katman tutuşma sıcaklıklarından izin verilen en yüksek yüzey sıcaklığını hesaplayın.
- Sahanın en düşük ve en yüksek ortam sıcaklığını belirleyin ve ürün sertifikasında bu aralık için verilen sıcaklık sınıfına bakın.
- Sertifika numarasının sonunda X varsa özel kullanım koşullarını okuyun.
Eksen Mühendislik ile doğru ürün
Sıcaklık sınıfı, zone ve gaz grubuyla birlikte ürün seçiminin üç temel bilgisinden biridir. Ex-proof aydınlatma, fiş-priz ve kombinasyon panelleri ve kontrol, dağıtım ve bağlantı kutuları sayfalarında her ürünün ortam sıcaklığı aralığını ve sıcaklık sınıfını görebilirsiniz. Tutuşmanın enerji tarafı için minimum tutuşma enerjisi (MTE) nedir? yazımıza bakabilir, sahanız için bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunmalarına İlişkin Uygulama Rehberi
- INERIS, ATEX ve IECEx sertifikasyon şemaları posteri
- ILO, ICSC 0291: Metan
- ILO, ICSC 0001: Hidrojen
- ILO, ICSC 0475: Etilen
- ILO, ICSC 0089: Asetilen
- ILO, ICSC 0663: Kerosen
- ILO, ICSC 0355: Dietil eter
- ILO, ICSC 0022: Karbon disülfür
- IEC 60079-0:2026 önizleme sayfaları (IEC)
- BARTEC, Overview of Explosion Protection Techniques, IECEx 2018 Uluslararası Konferansı (iecex.com)
- HSE, Hazardous Area Classification and Control of Ignition Sources




