Bir ex-proof armatürün ya da bağlantı kutusunun etiketinde "Ex db" veya "Ex eb" yazar. Bu iki harf, ekipmanın patlayıcı ortamı nasıl tutuşturmadığını anlatır ve kablo girişinden bakım yöntemine kadar sahadaki birçok kararı belirler. Yanlış anlaşılması, sertifikalı bir ekipmanı sahada korumasız hâle getirebilir.
İki farklı yaklaşım
Patlamaya karşı korumanın temel fikri, tutuşturma kaynağı ile patlayıcı ortamın bir araya gelmesini engellemektir. Ex d ve Ex e bunu birbirine neredeyse zıt iki yoldan yapar.
Alev sızdırmaz gövde (Ex d)
IEC 60079-1'deki tanıma göre Ex d, patlayıcı gaz ortamını tutuşturabilecek parçaların içine yerleştirildiği bir gövdedir. Gövde, içeri sızan gaz karışımı tutuşursa oluşan patlama basıncına dayanır ve patlamanın dışarıdaki ortama geçmesini önler. Yani Ex d gövdede içeride bir patlama olabileceği kabul edilir; önemli olan, patlamanın gövdenin dışına taşmamasıdır.
Bunu sağlayan, kapak ile gövde gibi parçaların birleştiği yerlerdeki alev yollarıdır (flameproof joint). Bu yüzeyler arasındaki boşluk ve yolun uzunluğu standartta sınırlandırılmıştır. İzin verilen boşluklar gaz grubuna (IIA, IIB, IIC) göre değişir. Bu nedenle Ex d ekipmanın etiketindeki gaz grubu, sahadaki gaza uygun olmalıdır.
Artırılmış emniyet (Ex e)
IEC 60079-7'ye göre Ex e, aşırı sıcaklık ile ark ve kıvılcım oluşma ihtimaline karşı ek önlemler alınan bir koruma tipidir. Burada amaç, içeride patlamaya dayanmak değil, tutuşturma kaynağının hiç oluşmamasıdır. Bunun için kaçak yolu ve hava aralıkları büyütülür, klemens ve bağlantılar gevşemeye karşı tasarlanır, sıcaklıklar sınırlanır ve gövde toz ile suya karşı korunur. Çıplak gerilimli parça içeren Ex e gövdeler en az IP54 sağlamalıdır.
Ex e iki seviyede tanımlanır. "eb" seviyesi EPL Gb (ya da madencilikte Mb) için, "ec" seviyesi EPL Gc için kullanılır. Ex d'de de benzer biçimde "da", "db" ve "dc" seviyeleri vardır.
Avantajlar ve sınırlar
Ex d'nin en büyük avantajı, normal çalışmada ark üreten anahtar, kontaktör ve sürücü gibi parçaların da içine konabilmesidir. Bedeli ise ağırlık ve işçiliktir: gövde patlama basıncına dayanacak kadar sağlam olmalı, alev yolları hassas işlenmiş olmalı ve kapak her açıldığında bu yüzeyler korunmalıdır.
Ex e genellikle daha hafif ve açması daha kolay bir gövde sunar; klemens kutularında ve bağlantı noktalarında bu yüzden yaygındır. Ancak normal çalışmada ark veya kıvılcım üreten bir parça Ex e gövdeye konamaz. Bu sınır, iki tipi birleştiren "Ex de" yapıyı doğurmuştur.
| Konu | Alev sızdırmaz gövde (Ex d) | Artırılmış emniyet (Ex e) |
|---|---|---|
| Standart | IEC 60079-1 | IEC 60079-7 |
| Prensip | İçerideki patlamayı gövdede tutar | Ark, kıvılcım ve aşırı sıcaklığı önler |
| Ark yapan parça | İçine konabilir | Konamaz |
| Koruma seviyeleri | da, db, dc | eb, ec |
| Gövde | Ağır, alev yolları işlenmiş | Genellikle daha hafif, contalı, IP sınıfı kritik |
| Kablo girişi | Ex d sertifikalı rakor veya kör tapa | Ex e veya Ex d sertifikalı rakor ve kör tapa |
| Bakımda kritik nokta | Alev yolları, kapak cıvataları | Conta, IP, klemens sıkılığı |
Kablo girişi ve rakor seçimine etkisi
Koruma tipi, kablo rakorunu doğrudan belirler. IEC 60079-14'ün rakor seçim tablosuna göre Ex d ekipmana yalnız Ex d koruma tipinde rakor, adaptör ve kör tapa takılabilir. Ex e ekipmanda ise Ex e veya Ex d rakor kullanılabilir. Kısacası Ex d rakor her iki gövdeye de uyar, Ex e rakor Ex d gövdeye takılamaz.
Ex d gövdede bir adım daha vardır: rakorun tipi. Standart, Ex d girişleri için bariyer (dolgulu) rakoru ya da belirli kablo koşullarında contalı Ex d rakoru öngörür. IEC 60079-14'ün Ağustos 2024'te yayımlanan 6. baskısı bu seçim için bir akış şeması getirmiştir. Şemada hidrojen veya IIC gaz grubu, bağlı kablonun uzunluğu ve 2000 cm³'ü aşan gövde hacmi gibi ölçütler yer alır.
Diğer önemli kurallar:
- Kullanılmayan girişler, en az IP54 (ya da bölgenin gerektirdiği daha yüksek değer) sağlayan ve yalnız aletle sökülebilen sertifikalı kör tapayla kapatılır.
- Kurulumu yapan kişi Ex d gövdeye sonradan ek delik açamaz.
- IEC 60079-1'in 2014 baskısı Ex d gövdelerde dişli girişleri metrik ve NPT ile sınırlamıştır. Diş tipi ve ölçüsü (ör. M25 veya 1/2 NPT) gövdede, etikette ya da kurulum talimatında belirtilir.
Örnek olarak BAT86 ex-proof LED projektör Ex db ve Ex tb koruma tipindedir. IECEx sertifikası, gövdedeki iki dişli girişe uygun sertifikalı rakor veya kör tapa takılmasını ve kullanılmayan deliklerin sertifikalı tapayla kapatılmasını özel kullanım koşulu olarak yazar.
Ex de: iki tipin birleşimi
Ex de, kumanda kutularında ve dağıtım panolarında sık görülen birleşik yapıdır. Ark yapan elemanlar Ex d bölmede durur. Saha kabloları ise artırılmış emniyet klemenslerinin bulunduğu Ex e bağlantı bölmesine girer. İki bölme arasındaki iletkenler, Ex d koruma tipinde sızdırmaz geçişlerden (bushing) geçer. Bu yönteme dolaylı giriş denir.
Kullanıcı açısından avantajı belirgindir: kablo bağlantısı için ağır Ex d kapağı açmak gerekmez ve saha kabloları Ex e rakorla bağlanabilir. Yine de her bölmenin kendi kurallarına uyulmalıdır. Ex d bölmede alev yolu kuralları, Ex e bölmede conta ve IP kuralları geçerlidir.
Bakımda dikkat edilecekler
Muayene ve bakım IEC 60079-17'ye göre yapılır. Gözle, yakın ve detaylı muayene olmak üzere üç derece tanımlanmıştır; gevşemiş klemens gibi bazı kusurlar ancak gövde açılarak görülebilir.
Ex d gövdelerde:
- Alev yolu yüzeyleri boyanamaz. Korozyona karşı yalnız sertleşmeyen, çözücü içermeyen ve yüzeyi aşındırmayan gres kullanılabilir.
- Kapak cıvatalarının hepsi yerinde ve doğru sıkılıkta olmalıdır.
- Alev yolu üreticinin onayı olmadan onarılmaz. BAT86 gibi bazı ürünlerde sertifika, alev yolunun hiç onarılamayacağını açıkça yazar.
Ex e gövdelerde:
- Conta sağlam, gövde IP sınıfını korur durumda olmalıdır.
- Klemenslerin sıkılığı ve iletken bağlantıları detaylı muayenede kontrol edilir.
- Gövdeye sertifikada olmayan bir parça eklenmez.
Her iki tipte de sertifika numarasının sonunda "X" harfi varsa sertifikada özel kullanım koşulları vardır. Bu koşullar kurulumdan önce okunmalıdır.
Eksen Mühendislik ile doğru ürün
Ürün sayfalarımızda her ürünün Ex işaretini parça parça açıklayan "Ex işaretinin anlamı" aracını ve zone uygunluğunu gösteren "Sahanıza uygun mu?" tablosunu bulabilirsiniz. Ex d ve Ex de gövdeli kutular için Kontrol, Dağıtım ve Bağlantı Kutuları ile Kumanda Kutuları, uygun rakorlar için Ex-Proof Rakorlar sayfalarına göz atabilirsiniz. Ex işaretinin genel anlamı için Ex-proof nedir? yazımız da yardımcı olur.
Kaynaklar
- IEC 60079-1:2014, Equipment protection by flameproof enclosures "d" (IEC Webstore)
- IEC 60079-7:2015+AMD1:2017, Equipment protection by increased safety "e" (IEC Webstore)
- IEC 60079-14:2024, Electrical installation design, selection and installation of equipment (IEC Webstore)
- Edition 6 of IEC 60079-14 is here, Dr. Martin Thedens (IECEx)
- Electrical Installations Design, Selection, Erection and Inspection, IECEx International Conference 2017
- Ex d ve Ex de gövdelerde dolaylı giriş (Cortem Group, üretici)




